Prezentacja obiektów do rewitalizacji

Zespół dawnej Kolegiaty Prymasowskiej w Łowiczu (obecnie zespół katedralny) w składzie dawna kolegiata (obecnie Bazylika Katedralna), kustodia (obecnie plebania), kanonia, dziekania (obecnie rezydencja Biskupa Łowickiego), Kuria Wikariuszy to najcenniejszy zabytek nie tylko miasta Łowicza ale całej Ziemi Łowickiej. Wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych województwa łódzkiego.

Najpiękniejszym obiektem zespołu katedralnego jest dawna kolegiata a obecnie Bazylika Katedralna, nazywana czasami "Wawelem Mazowsza" (kolegiata to kościół, przy którym istnieje kapituła kanoników). Jej początki sięgają XI wieku.

Bazylika Katedralna

Pierwszy kościół powstał tu około 1100 roku, z fundacji księcia rezydującego na Mazowszu. Arcybiskup gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec 25 kwietnia 1433 r. kościołowi pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny nadał tytuł kolegiaty i ustanowił przy niej kapitułę. W połowie XVII wieku z polecenia i funduszów prymasa Macieja Łubieńskiego wg projektu Tomasza i Andrzeja Poncino nastąpiła barokizacja świątyni, którą 14 października 1668 konsekrował arcybiskup Mikołaj Prażmowski.

W stanie niezmienionym kolegiata przetrwała do drugiej wojny światowej. We wrześniu 1939 r. w czasie bitwy nad Bzurą pociski artyleryjskie zapaliły wiązania dachowe, spłonęła więźba dachu i wież, organy i kilka zabytkowych obrazów. Już podczas okupacji nastąpiła odbudowa świątyni ze zniszczeń wojennych. Architekturę katedry współtworzy sześć kaplic. Najpiękniejsze z nich to: renesansowa kaplica Tarnowskich i klasycystyczna św. Wiktorii.

Wyposażenie świątyni związane jest z najwybitniejszymi twórcami kultury polskiej. W skarbcu przechowywane są przedmioty i pamiątki ofiarowane świątyni przez prymasów i kanoników związanych z kolegiatą i dworem prymasowskim. W kapitulnej bibliotece znajdują się rękopisy, inkunabuły i starodruki. Sama świątynia jest nekropolią dwunastu prymasów i wielu innych znakomitych duchownych powiązanych z dworem prymasowskim.

Chcac podnieść rangę rezydencjonalnego Łowicza, arcybiskup gnieźnieński Henryk Firlej, w 1625 roku ofiarował świątyni relikwie św. Wiktorii i złożył je w renesansowej kaplicy Jakuba Uchańskiego. Pragnął uczynić Łowicz miejscem jej kultu. Dla relikwii głowy św. Wiktorii arcybiskup-prymas ufundował złoty relikwiarz, wykonany przez polskiego złotnika Jana Szeflera.
Dla pozostałej części relikwii ufundował srebrny, w formie trumienki relikwiarz, który w 1651 roku prymas Maciej Łubieński gruntownie odnowił. W 1663 roku na prośbę rajców łowickich kapituła ustanowiła specjalne nabożeństwo ku czci patronki miasta św. Wiktorii. Do relikwii tej świętej Męczennicy pielgrzymowali wielcy tego świata i mieszkańcy Księstwa Łowickiego.
Papież Jan Paweł II, ustanawiając Diecezję Łowicką, nadał kolegiacie w 1992 roku tytuł katedry. Doceniając zaś jej historyczne znaczenie i piękno dnia 14 czerwca 1999 roku tytuł Bazyliki Mniejszej.
Nieopodal bazyliki znajduje się Kustodia (obecnie plebania) - potoczna nazwa mieszkania kustosza - tj. osoby pełniącej opiekę nad miejscami np. sanktuariami i osobami, w kapitule osoba sprawującą pieczę duszpasterską nad parafią katedralną lub kolegiacką. Wybudowana w końcu XVIII wieku.
Jest to budynek murowany, parterowy, wysoko podpiwniczony, przykryty dwuspadowym dachem. W elewacji frontowej o charakterze klasycyzującym w części środkowej umieszczono pozorny ryzalit dwukondygnacyjnym - w nim znajduje się wejście do budynku. Ryzalit ujęto pilastrami toskańskimi i zwieńczono prostym szczytem. Wnętrze zostało przebudowane.
Usytuowane w pobliżu kościoła kolegiackiego Kanonie są dawnym domem mieszkalnym przeznaczonym dla księży kanoników należących do kapituły. Wybudowane zostały ok. 1635 roku. Reprezentują styl renesansowo - barokowy. Posiadają dwie kondygnacje oraz dwuspadowy dach. Wnętrze i elewacja w większości zostały przebudowane. Obecnie są to budynki Kurii Biskupiej.

Kanonie

Dziekania czyli rezydencja osoby sprawującej funkcję dziekana (Sufraganja lub Dwór dziekanów kolegiaty) zbudowana została pod koniec XVII wieku z fundacji Wojciecha Krajewskiego, dziekana łowickiego, następnie przebudowana w drugiej połowie XVIII w. Pod koniec XVIII w. była to siedziba biskupa sufragana. Prezentuje styl późnego baroku jak również cechy typowe dla architektury dworkowej.

Prosty w formie parterowy, murowany budynek umieszczono na wysokim podpiwniczeniu. Całość budynku dworu przykryta jest wysokim dachem. Prawdopodobnie pierwotnie dach był kryty dachówką, obecne blachą płaską. Elewacje są zdobione lizenami i wnękami. W części środkowej dwór jest dwukondygnacyjny.
Od frontu znajduje się ganek wsparty na 4 kolumnach (obecnie zabudowany). Budynek otoczony jest ogrodem od frontu z ozdobnym podjazdem. Od strony Rynku ogrodzony jest murem, w którego półkolistym cofnięciu umieszczono ozdobną bramę.
Obok znajduje się dawna Kuria Wikariuszy, która zbudowana została na planie podkowy (Podkówka) w ok.1730r. z fundacji arcybiskupa Teodora Potockiego w stylu późnego baroku. Ustawiona w północnym ciągu zabudowań rynku, z trzech stron prostokątnego dziedzińczyka, zamkniętego od rynku ogrodzeniem z bramą na osi, ujętą w słupy bogato ogzymsowane, ze spływami o falistym wykroju. Budynek jest murowany, parterowy, przykryty dwuspadowymi dachami. Pośrodku dziedzińczyka znajduje się figura w. Jana Nepomucena pochodząca z końca wieku XVIII. Umieszczona jest na murowanym cokole, Wykonana jest w stylu barokowym, polichromowana, drewniana.
W związku ze stałym użytkowaniem obiektów nastąpiła destrukcja substancji zabytkowej całego zespołu dawnej Kolegiaty Prymasowskiej wymagająca kompleksowych prac renowacyjnych.
Obiekty tworzące zespół dawnej kolegiaty aktualnie charakteryzuje zły stan elewacji zewnętrznych w postaci spękania i łuszczenia tynków zewnętrznych. Brak scalenia kolorystycznego budynków jako jednej całości powoduje rozbicie kompozycyjne.
Wnętrze Bazyliki Katedralnej jest bardzo zabrudzone, ściany utraciły żywą kolorystykę, nie widoczne są detale artystyczne pod warstwami kurzu, występują spękania i przesunięcia tynku. Zły stan techniczny wykazują: tynki wewnętrzne, polichromie ścian, sztukaterie, dekoracje kamienne, epitafia, portale, elementy metalowe, posadzki oraz stolarka okienna i drzwiowa.
Dziekania
Zabytki ruchome uwidaczniają uszkodzenia, zniekształcenia kunsztu ich wykonania, silne zabrudzenia oraz wymagają zabezpieczenia na czas ich dalszego użytkowania. Zniszczenia dotyczš: obrazów, drewnianych elementów wystroju, (ambona, organy, stalle ołtarze, ramy obrazów, konfesjonały, feletrony, krucyfiksy, okiennice, rzeźby, ława, postumenty pod kwiaty), mebli w zakrystii wikariuszy i kanonickiej.
Uszkodzenia i zniszczenia zauważalne są także w obiektach znajdujących się w otoczeniu Bazyliki Katedralnej takich jak: dzwonnica, sygnaturka umarłych, portal kamienny ogrodzenie plebani, figury kamienne, bramki ogrodzenia.
Zabytkowe woluminy zgromadzone w kapitulnej bibliotece wymagają natychmiastowej konserwacji aby mogły być należycie użytkowane.
Atrakcyjność zespołu znacząco umniejsza mało profesjonalne zagospodarowanie terenu przy budynkach dawnej Kolegiaty Prymasowskiej, a w szczególności stare, spękane betonowe płyty wokół bazyliki oraz brak należytego oświetlenia i iluminacji budynków.
Niedrożny system kanalizacji deszczowej oraz systemu odwadniającego w przypadku intensywnych opadów powoduje podmakanie terenu jak również zamakanie elewacji obiektów. Dotyczy to szczególnie dawnej kolegiaty, Kanonii i Kurii Wikariuszy.
Występuje bardzo duże zużycie w pokryciu dachowym na budynku Kustodii.
Aktualne zabezpieczenia p.poż. i antywłamaniowe wymagają udoskonalenia w zakresie ich profesjonalności. Udoskonaleń wymagają również rozwiązania dla niepełnosprawnych.
W zespole o tak dużym znaczeniu historycznym na chwilę obecną brak ekspozycji muzealnej, usystematyzowanej możliwości zapoznania się z tak atrakcyjnymi obiektami oraz miejsca pozwalającego na promocję nie tylko unikatowych zabytków ale i miasta oraz regionu poprzez różnego rodzaju konferencje, odczyty i spotkania.